Trong nhiều năm, việc sử dụng phân bón trong sản xuất nông nghiệp thường tập trung vào mục tiêu thúc cây phát triển nhanh và gia tăng năng suất. Tuy nhiên, trước áp lực chi phí đầu vào, suy giảm độ phì của đất, biến đổi khí hậu và yêu cầu ngày càng cao của thị trường, ngành phân bón đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi rõ rệt. “Bón nhiều” dần được thay thế bằng “bón đúng”, còn năng suất không còn là thước đo duy nhất của hiệu quả canh tác.
Từ tư duy tăng lượng sang nâng cao hiệu suất
Phân bón giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì năng suất và chất lượng nông sản. Tuy nhiên, hiệu quả của phân bón không chỉ phụ thuộc vào số lượng được sử dụng mà còn chịu ảnh hưởng bởi loại đất, thời tiết, nguồn nước, đặc điểm cây trồng, giai đoạn sinh trưởng và phương pháp bón.
Trong thực tế, bón nhiều chưa chắc giúp cây hấp thu được nhiều hơn. Khi lượng dinh dưỡng vượt quá nhu cầu hoặc được bổ sung không đúng thời điểm, một phần có thể bị rửa trôi, bay hơi, cố định trong đất hoặc gây mất cân đối dinh dưỡng. Điều này vừa làm tăng chi phí sản xuất, vừa ảnh hưởng đến đất, nguồn nước và sức khỏe lâu dài của cây trồng.
Vì vậy, xu hướng mới của ngành phân bón đang chuyển sang nâng cao hiệu suất sử dụng dinh dưỡng. Người nông dân ngày càng quan tâm đến việc lựa chọn đúng sản phẩm, xác định đúng liều lượng, bón đúng thời điểm và sử dụng đúng phương pháp. Đây không chỉ là nguyên tắc kỹ thuật mà còn là giải pháp thiết thực để giảm lãng phí trong bối cảnh chi phí vật tư nông nghiệp còn nhiều biến động.
Phân bón thế hệ mới hướng đến khả năng hấp thu
Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, thị trường đang xuất hiện ngày càng nhiều dòng phân bón được thiết kế theo hướng chuyên biệt. Thay vì cung cấp dinh dưỡng một cách dàn trải, sản phẩm được nghiên cứu để phù hợp với từng loại cây, từng giai đoạn sinh trưởng và từng điều kiện canh tác.
Các công nghệ như dinh dưỡng nhả chậm, nhả có kiểm soát, chất giữ ẩm, chất mang hữu cơ, khoáng chất dạng dễ hấp thu hay sự kết hợp giữa dinh dưỡng vô cơ và hữu cơ đang mở ra hướng tiếp cận mới. Bên cạnh đó, phân bón vi sinh và các sản phẩm hỗ trợ hoạt động của hệ vi sinh vật đất cũng ngày càng được chú ý.
Điểm chung của những hướng phát triển này là giúp dinh dưỡng được sử dụng hiệu quả hơn, hạn chế thất thoát và giảm áp lực lên môi trường. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế vẫn cần được đánh giá dựa trên điều kiện đất đai, cây trồng, quy trình sử dụng và chất lượng của từng sản phẩm, thay vì chỉ dựa vào những cụm từ quảng cáo như “công nghệ cao” hay “thế hệ mới”.
Nuôi cây phải đi cùng dưỡng đất
Một thay đổi đáng chú ý khác là tư duy sử dụng phân bón đang dịch chuyển từ “nuôi cây” sang kết hợp giữa nuôi cây và nuôi dưỡng đất. Đất không chỉ là nơi giữ bộ rễ mà còn là một hệ sinh thái có sự tham gia của chất hữu cơ, khoáng chất, nước, không khí và hàng triệu vi sinh vật.
Khi đất bị chai cứng, giảm chất hữu cơ, mất cân bằng pH hoặc tích tụ muối, khả năng hấp thu dinh dưỡng của cây cũng suy giảm. Trong trường hợp này, tiếp tục tăng lượng phân chưa chắc giải quyết được vấn đề, thậm chí có thể làm chi phí canh tác tăng thêm.
Do đó, việc bổ sung chất hữu cơ, cải thiện cấu trúc đất, quản lý độ ẩm và duy trì môi trường thuận lợi cho bộ rễ đang trở thành một phần quan trọng trong chương trình dinh dưỡng cây trồng. Hiệu quả của phân bón vì thế không chỉ được đánh giá qua tốc độ phát triển trước mắt mà còn qua khả năng duy trì độ phì đất và sức khỏe cây trồng trong nhiều vụ sản xuất.
Công nghệ số giúp bón phân chính xác hơn
Chuyển đổi số đang từng bước thay đổi cách người nông dân quản lý đồng ruộng. Dữ liệu về đất, thời tiết, độ ẩm, nhu cầu dinh dưỡng và tình hình sinh trưởng của cây có thể được thu thập để hỗ trợ quyết định tưới nước, bón phân và phòng trừ dịch hại.
Cảm biến, bản đồ đất, hệ thống tưới tự động, máy bay không người lái và phần mềm quản lý mùa vụ giúp việc cung cấp dinh dưỡng trở nên chính xác hơn. Thay vì áp dụng một công thức chung cho toàn bộ diện tích, người sản xuất có thể điều chỉnh lượng phân theo từng khu vực và từng thời điểm. FAO cũng đánh giá canh tác thông minh là một hướng đi quan trọng đối với hệ thống nông nghiệp bền vững tại Việt Nam.
Công nghệ không thay thế kinh nghiệm của người nông dân, nhưng giúp kinh nghiệm được kiểm chứng bằng dữ liệu. Sự kết hợp giữa hiểu biết thực tế tại vườn và các công cụ số sẽ là nền tảng của mô hình quản lý dinh dưỡng chính xác trong tương lai.
Giảm phát thải trở thành yêu cầu mới
Nông nghiệp Việt Nam đang hướng đến mục tiêu tăng trưởng xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm phát thải. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã triển khai kế hoạch sản xuất giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2050.
Trong bối cảnh đó, ngành phân bón không thể chỉ tập trung vào mục tiêu bán được nhiều sản phẩm hơn. Các doanh nghiệp cần nghiên cứu những giải pháp giúp giảm thất thoát dinh dưỡng, tối ưu lượng sử dụng, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp và hỗ trợ phục hồi tài nguyên đất.
Nông nghiệp tuần hoàn cũng tạo ra cơ hội phát triển các sản phẩm từ nguồn nguyên liệu hữu cơ, phụ phẩm trồng trọt, chăn nuôi và chế biến nông sản. Nếu được xử lý đúng quy trình và kiểm soát chất lượng chặt chẽ, những nguồn nguyên liệu này có thể quay trở lại phục vụ sản xuất, góp phần giảm chất thải và tạo thêm giá trị cho chuỗi nông nghiệp.
Cơ hội đi cùng yêu cầu kiểm soát chất lượng
Sự xuất hiện của nhiều công nghệ mới mang đến thêm lựa chọn cho người sản xuất, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về minh bạch thông tin. Thành phần, công dụng, hướng dẫn sử dụng và chất lượng thực tế của sản phẩm cần được kiểm soát nghiêm túc. Người nông dân cũng cần được hướng dẫn để phân biệt giữa giải pháp có cơ sở khoa học với những lời quảng cáo vượt quá khả năng thực tế.
Trong tương lai, lịch sử sử dụng phân bón có thể trở thành một phần của hồ sơ sản xuất và truy xuất nguồn gốc. Việt Nam đang xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản đồng bộ nhằm tăng tính minh bạch cho chuỗi giá trị. Điều này sẽ thúc đẩy nông hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp ghi chép vật tư đầu vào đầy đủ, sử dụng phân bón có trách nhiệm và tuân thủ quy trình canh tác.
Hướng đến nền nông nghiệp hiệu quả và bền vững
Xu hướng mới của ngành phân bón không nằm ở việc tạo ra những sản phẩm có hàm lượng ngày càng cao, mà ở khả năng cung cấp dinh dưỡng đúng nhu cầu và tạo ra giá trị lâu dài. Một giải pháp phù hợp phải giúp cây phát triển ổn định, giảm lãng phí, tiết kiệm chi phí và hạn chế tác động bất lợi đến đất cũng như môi trường.
Chuyển từ bón nhiều sang bón đúng là sự thay đổi cả về kỹ thuật lẫn tư duy sản xuất. Khi hiệu quả kinh tế được đặt song hành với sức khỏe đất, chất lượng nông sản và trách nhiệm môi trường, ngành phân bón sẽ không chỉ đóng vai trò cung cấp vật tư đầu vào mà còn trở thành một mắt xích quan trọng trong hành trình xây dựng nền nông nghiệp Việt Nam hiện đại và bền vững.